Sjálf­bær­ari og vist­vænni mann­virkja­gerð

Áætlað er að mannvirkjageirinn sé ábyrgur fyrir um 30-40% af heildarkolefnislosun á heimsvísu. Þar að auki hefur mannvirkjagerð og rekstur mannvirkja mikil áhrif á notkun náttúruauðlinda, orku og mótun umhverfis.

Mikilvægt er að allir sem koma að mannvirkjagerð og rekstri mannvirkja vandi til verka og leitist við að:

Á Íslandi felst framangreint meðal annars í þróun og aukinni notkun á vistvænni steypu, áherslu á betri nýtingu hráefna til mannvirkjagerðar, aukinni notkun á innlendu hráefni, notkun á endurnýjanlegri orku o.s.frv.

Mynd: Háteigsvegur 59, Reykjavík, er dæmi um vistvænni mannvirkjagerð

Hug­tak­ið sjálf­bærni

Sé horft til mannvirkjagerðar merkir sjálfbærni að mannvirki séu hönnuð, byggð, rekin og að lokum rifin eða endurnýtt þannig að sem minnst áhrif verði á umhverfi, samfélag og náttúruauðlindir, bæði til skemmri og lengri tíma. Markmiðið er að mæta þörfum nútímans án þess að skerða möguleika komandi kynslóða til að mæta þörfum sínum.

Hug­tak­ið vist­vænn

Notkun á orðinu vistvænn er orðin víðtæk innan mannvirkjagerðar. Sem dæmi bjóða ýmsir söluaðilar upp á vistvænni steinsteypu, vistvænni málningu og vistvænt timbur.

Hugtakið vistvænn vísar fyrst og fremst til þess að t.d. byggingarvara eða mannvirki hafi lítil eða minni áhrif á umhverfi og náttúruna.

Hugtökin sjálfbærni og vistvænn snerta bæði umhverfismál. Hugtakið sjálfbærni er hins vegar mun víðtækara. Sjálfbærni felur í sér að samfélag, atvinnugreinar og auðlindanýting geti staðið til lengri tíma án þess að ganga á framtíðina, meðan vistvænn varðar tiltekna vöru, lausn eða mannvirki.

Op­in­ber stefnu­mörk­un

Umhverfismál varða alla. Í júní árið 2020 gáfu íslensk stjórnvöld út Aðgerðaráætlun í loftslagsmálum - Aðgerðir íslenskra stjórnvalda til að stuðlað samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda til 2030. Í aðgerð C.3 Lofslagsáhrif byggingariðnaðar er stefnt að því að leita leiða til að draga úr losun gróðuhúsategunda í byggingariðnaði.

Í aðgerðaráætlun stjórnvalda Aðgerðir í loftslagsmálum má finna aðgerð S.2.A. Mannvirkjagerð. Þar segir m.a. að styðja eigi við innleiðingu aðgerða í Vegvísi að vistvænni mannvirkjagerð 2030.

Vegvísirinn var gefinn út og þróaður af samstarfsverkefni stjórnvalda og atvinnulífs sem heitir Byggjum grænni framtíð (bgf.is).

Í vegvísinum er tilgreindur fjöldi aðgerða sem stuðla á að sjálfbærari og vistvænni mannvirkjagerð (sjá einnig viðbætur). Aðgerðirnar varða:

Mynd: Er rétt út frá umhvefissjónarmiðum að rífa niður byggingar til að t.d. steinsteypan endi sem landfylling?

Hvað geta hönn­uð­ir gert varð­andi sjálf­bær­ari og vist­vænni mann­virkja­gerð?

Ákvarðanir á hönnunartíma ráða mestu um umhverfisáhrif mannvirkja og bygginga. Eftirfarandi atriði eru lykilatriði fyrir hönnuði að hafa í huga við hönnun á vistvænni mannvirkjum:

Mynd: Grót úr grunni Landsspítalans var sagað í veggflísar í veðurkápu Smiðju, skrifstofubyggingu Alþingis, og afgangurinn nýttur sem gólfflísar í fjölbýlishús í Reykjavík (dæmi um endurnýtingu/endurvinnslu efna)

Hvað geta verk­tak­ar gert varð­andi sjálf­bær­ari og vist­vænni mann­virkja­gerð?

Framkvæmdir hafa bein áhrif á úrgang, losun og nýtingu auðlinda. Verktakar geta með eftirfarandi atriðum stuðlað að vistvænni mannvirkjagerð:

Mynd: Gegnheilt endurunnið beykiparket í fjölbýlishúsi í Reykjavík, parketið myndaði áður gólf í íþróttahúsi í Danmörku

Hvað geta verk­kaup­ar/eig­end­ur gert varð­andi sjálf­bær­ari og vist­vænni mann­virkja­gerð?

Verkkaupar setja ramma verkefnisins og hafa afgerandi áhrif á útkomuna. Verkkaupar geta stuðlað að vistvænni mannvirkja gerð með eftirfarandi leiðum:

Sam­ræmi milli hönn­un­ar og fram­kvæmda

Sjálfbærar lausnir skila aðeins árangri ef þær eru raunhæfar í framkvæmd og þeim er fylgt eftir á verkstað. Eftirfarandi atriði þurfa allir aðilar sem koma að byggingu vistvæns mannvirkis að huga að:

Um­hverf­is­vott­an­ir

Umhverfisvottun getur nýst sem verkfæri til að ná fram árangri í vistvænni mannvirkjagerð. Þeir sem vilja vinna með sjálfbærari og vistvænni hætti geta leitað eftir því að mannvirkið/byggingin fái vistvottun.

Vistvottun er formleg staðfesting á að mannvirki, byggingarvara eða framkvæmd uppfylli ákveðnar kröfur um umhverfismál og sjálfbærni. Markmið vistvottunar er að stuðla að vistvænni og sjálfbærari mannvirkjagerð með því að meta áhrif bygginga á umhverfi, auðlindanýtingu og lífsgæði fólks.

Ef verkkaupar vilja sækjast eftir vottun er mikilvægt að hefja undirbúning strax á fyrstu stigum verkefnis, þannig að hægt sé að samræma hönnun og framkvæmd kröfum viðkomandi kerfis.

Helstu vottunarkerfi á Íslandi eru:

Svanurinn: Opinbert norrænt umhverfismerki sem nær til hönnnar, efnisvals og framkvæmda Áhersla er lögð á að draga úr umhverfisáhrifum, tryggja góða innivist og að velja heilnæm efni.

Dæmi um Svansvottaðar byggingar eru Kársnesskóli, Urriðaholtsskóli og miðbær Selfoss.

BREEAM: Alþjóðlegt vottunarkerfi sem metur m.a. orkunýtni, byggingarefni, úrgang og umhverfisáhrif. Kerfið er mikið notað í stærri verkefnum og opinberum framkvæmdum.

Dæmi um Breeamvottaðar byggingar eru viðbygging við Sundhöll Reykjavíkur, Smáralind og Borgartún 8-16.

Heim­ild­­ir og mynd­­ir