1 Inn­gang­ur

Þessi síða fjallar um loftþéttleika bygginga á almennu og fræðilegu stigi. Markmiðið er að kynna helstu hugtök og skilgreiningar, útskýra þá krafta sem valda loftleka og gera grein fyrir kröfum íslensks regluverks um loftþéttleika bygginga. Loftþéttleiki bygginga er mikilvægur þáttur í virkni mannvirkja og hefur áhrif á orkunýtingu, innivist, stjórnun loftskipta, rakaöryggi og endingu byggingarhluta. Með góðum loftþéttleika er dregið úr óæskilegum loftleka, sem annars getur valdið auknu varmatapi, óþægindum vegna dragsúgs og aukinni hættu á rakaskemmdum. 

Mynd 1. Skilgreining á hjúpfleti bygginga fyrir loftþéttleika. Rauð lína táknar loftþéttilag og blá fyrir vindvarnarlag. 

Umfjöllunin er fyrst og fremst miðuð við hefðbundið íbúðarhúsnæði og loftþéttleika í hjúpflöt bygginga, nema annað sé tekið fram. Um framkvæmd loftþéttleikamælinga, mæliaðstæður, tækjabúnað, úrvinnslu mæligagna og skráningu er fjallað í sérstöku Rb‑tækniblaði, Loftþéttleiki bygginga – Mælingar og framkvæmd, því til stuðnings fylgja gátlistar. Ritið er ætlað hönnuðum, byggingarstjórum, verktökum og öðrum fagaðilum í byggingariðnaði, sem og þeim sem koma að mótun krafna, eftirliti eða fræðslu um loftþéttleika bygginga. Með eflingu þekkingar á viðfangsefninu er stuðlað að vandaðri mannvirkjagerð, minni orkunotkun og betri innivist. 

Umfjöllun um loftþéttleikamælingar eru hér miðað við staðalinn, ÍST EN ISO 9972. Framkvæmdar samkvæmt mismunandi aðferðum (aðferð 1–3 skv.), þar sem forsendur prófunar og meðhöndlun opa fer eftir tilgangi. Val á aðferð hefur bein áhrif á túlkun og samanburðarhæfni niðurstaðna. 

2 Til­vís­an­ir 

2.1 Lög 

Lög um mannvirki nr. 160/2010

Lög um byggingarvörur nr. 114/2014 

2.2 Reglu­gerð­ir 

Byggingarreglugerð nr. 112/2012 

2.3 Staðl­ar 

ÍST EN ISO 9972:2015 – Thermal preformance of buildings - Determination of air permeability of buildings - Fan pressurization method.

ÍST EN ISO 7730:2025 – Ergonomics of the thermal environment - Analytical determination and interpretation of thermal comfort using calculation of the PMV and PPD indices and local thermal comfort criteria. 

2.4 Rb-blöð 

Loftþéttleiki bygginga – Mælingar á loftþéttleika bygginga (óútgefið ágúst 2025) 

Rb (I5).001, Þéttleiki húsa – Mæliaðferðir – mælingarniðurstöður – ábendingar, janúar 1985. 

Rb (J0) 001, Hitamyndun húsa, september 2013. 

Rb (31) 25 07 23, Kíttun – Þéttingar í ytra byrði mannvirkja, júlí 2025. 

Rb (E7).001, Vindálag á byggingar, júní 1983. 

Rb (l3).001, Vindþéttilög í húsbyggingum – Efniseiginleikar og frágangur, mars 1983. 

Rb (l2).001, Rakavarnarlög í húsbyggingum – Efniseiginleikar og frágangur, mars 1983. 

Rb blað, Rit 95, Frágangur rakavarnarlaga, júní 2007. 

Rb (I4).005, Greinargerð um hita og rakaástand, september 2019. 

Rb (I4).006, Varnir gegn rakaskemmdum, mars 2020 

3 Hug­tök og skil­grein­ing­ar

Hér á eftir eru skilgreiningar á helstu hugtökum sem notuð eru í blaðinu um loftþéttleika bygginga.  

Loftþéttleikamæling: Mæling til að meta þéttleika byggingar út frá skilgreindum mismunaþrýsting.  

Loftþéttleikamæling með blásara (e. blower door test): Mæliaðferð þar sem bygging er sett undir skilgreindan þrýstingsmun með blásara og loftflæði mælt til að ákvarða loftleka. 

Hjúpflötur (AE) í [m²]: Yfirborð byggingarhluta sem myndar skil á milli upphitaðs innra rýmis og kalds ytra umhverfis. Stærðin tekur til útveggja, þaka og annarra byggingarhluta þar sem loftskipti geta átt sér stað. Skilgreining hjúps getur verið frábrugðin þeirri sem notuð er í fasteignaskrá (sjá Mynd 1). 

Gólfflötur (AF) í [m²]: Nettó flatarmál byggingar, notað er til að reikna út loftleka á hvern fermetra gólfs. 

Loftleki: Magn lofts sem kemst í gegnum hjúpflöt við ákveðinn mismunaþrýsting, gefið upp í [m3/h] eða umbreytt í [l/s].  

Loftleki miðaður við yfirborðsflöt: Magn lofts sem fer í gegnum byggingarhluta miðað við yfirborðsflöt, annaðhvort hjúpflöt eða gólfflöt. Mælikvarðinn er ýmist [m³/(h·m²)] eða [l/(s·m²)].  

Mismunaþrýstingur (Δp): Þrýstingsmunur milli innra og ytra umhverfis sem myndast við loftþéttleikamælingu, oftast við 50 Pa mismunaþrýsting. 

Rakaflæði: Flutningur raka í eða gegnum efni, annaðhvort í gufu- eða vökvaformi. 

Rakavarnarlag: Gufuþétt efnislag á heitari hlið hjúpflatar sem hindrar loftstreymi og rakaflutning inn í byggingarhluta.(hátt Sd gildi≈50-100m) 

Vindvarnarlag: Nokkuð gufuopið, loft- og vindþétt efnislag á kaldari hlið hjúpflatar, hindrar loftstreymi að utan, m.a. vegna vindálags. (lágt Sd gildi ≤0,1m) 

3.1 Tákn og ein­ing­ar 

Helstu tákn og einingar sem notuð eru við mælingar á loftþéttleika byggingar eru: 

4 Kröf­ur bygg­ing­ar­reglu­gerð­ar 

Í gildandi byggingarreglugerð fyrir Ísland, grein 13.5.1, segir að tryggja skuli að hús séu nægjanlega loftþétt til að koma í veg fyrir orkutap og að dragsúgur valdi ekki óþægindum. Fyrir upphitað húsnæði (Ti > 18°C) skal miða við að þéttleiki byggingarflata í hjúpfleti sé nægjanlegur þannig að loftleki mældur við 50 Pa mismunaþrýsting sé minni en gildi sem gefin eru upp í Töflu 13.03 í Byggingarreglugerð.  

Gildin eru eftirfarandi:

Tafla 1. Tafla 13.03 úr kafla 13.5.1 úr gildandi byggingareglugerð 

Íbúðarhúsnæði og aðrar byggingar þar sem gerðar eru sambærilegar kröfur til innivistar 

q50 < 3 m³/(h·m²) = 0,83 l/(s·m²) 

Aðrar byggingar 

q50 < 6 m³/(h·m²) = 1,7 l/(s·m²) 

Þannig eru gerðar strangari kröfur um loftleka í byggingum þar sem fólk dvelst langdvölum, eða að loftleki sé minni en 3 m³/h á hvern fermetra hjúpflatar. Í öðrum byggingum, svo sem atvinnuhúsnæði, er leyfilegur loftleki 6 m³/h á hvern fermetra hjúpflatar. Í byggingum sem ekki teljast upphitaðar er ekki gerð sérstök krafa um lágmarks loftþéttleika. 

Í Byggingarreglugerð er kröfunni lýst með tákninu q₅₀, þar sem átt er við loftstreymi mælt við 50 Pa mismunaþrýsting miðað við flatarmál byggingarflata í hjúpfleti. Samkvæmt framsetningu staðalsins  
ÍST EN ISO 9972 og notkun tákna samsvarar sú stærð qE₅₀, þ.e. loftleki við 50 Pa miðað við hjúpflöt byggingar. Um er að ræða sömu eðlisfræðilegu stærð, þótt táknnotkun sé ekki að öllu leyti sú sama. 

5 Mik­il­vægi loft­þétt­leika bygg­inga 

5.1 Al­mennt 

Við framkvæmd loftþéttleikamælinga er mikilvægt að gera sér grein fyrir þeim þrýstikröftum sem geta haft áhrif á niðurstöður mælinga, svo sem hitadrifnum þrýstimun, vindi og vélrænni loftræsingu.

Í þessum kafla er fjallað um þessa þætti eingöngu að því marki sem þeir hafa áhrif á mæliaðstæður, óvissu og áreiðanleika loftþéttleikamælinga. 

Mismunaþrýstingur við hjúpflöt byggingar myndast fremst af þremur orsökum (Wahlgren (2010)), og valda þremur mismunandi tegundum loftflæðis, sem við veljum að kalla: 

Við hefðbundnar loftþéttleikamælingar er venjulega slökkt á vélrænni loftræsingu. Einnig mælir staðallinn ÍST EN ISO 9972:2015 – Staðall um mæliaðferðir við loftþéttleikamælingar á byggingum með því að loftþéttleikamælingar séu ekki framkvæmdar nema við lítinn vindhraða. Við slíkar mælingar er það því fremst hitamismunur, eða náttúruleg loftræsing, sem veldur loftflæði inn og út úr byggingunni, sem stýrist fremst af hitamismun inni og úti, ásamt stærðum og staðsetningu opa og raufa í hjúpfleti byggingarinnar. 

5.2 Hita­mis­mun­ur, nátt­úru­leg loft­ræs­ing 

Á norðurslóðum má gera ráð fyrir að hitastig úti sé nánast alltaf lægra en hitastig inni í byggingu. Kalt útiloftið er þyngra en heitt inniloft og því er þrýstikraftur kalda loftsins stærri en þrýstikraftur inniloftsins. Þetta orsakar það sem við köllum náttúrulega loftræsingu, þar sem mismunaþrýstingurinn úti og inni veldur undirþrýstingi inni í neðri hluta byggingarinnar, þar sem kalt loft sogast inn um rifur og op, og yfirþrýstingi inni í efri hluta byggingarinnar, þar sem heitt loft leitar út, sjá Mynd 2. 

Mynd 2. Mismunaþrýstingur yfir hjúpflöt byggingar vegna hitamismunar úti og inni. Gert er ráð fyrir að slökkt sé á vélrænni loftræsingu og að logn ríki. 

Mynd 2 sýnir að undirþrýstingurinn (loft sogast inn um rifur) er mestur neðst í byggingunni. Við ákveðna hæð (sem ákvarðast af hitamismuni úti og inni og stærð opa eða leka í hjúpfletinum) verður þrýstikrafturinn núll og þar fyrir ofan myndast yfirþrýstingur í rýminu, sem er stærstur efst í byggingunni. Þannig verður til náttúruleg loftræsing í byggingunni þar sem loft sogast inn neðarlega og þrýstist út ofarlega. Stærstu kraftarnir eru neðst og efst í byggingunni. 

Athugið að í heitari löndum er hitastigið úti oft hærra en inni í byggingunni. Þá snýst þessi sviðsmynd við; undirþrýstingur myndast innan í efri hluta byggingarinnar þar sem heitt og létt loft leitar inn, en neðarlega inni í byggingunni myndast yfirþrýstingur sem þrýstir lofti út. Þessar aðstæður eiga nánast aldrei við á Íslandi. 

5.3 Yf­ir­þrýst­ing­ur eða und­ir­þrýst­ing­ur? 

Ef útihitastig er lægra en innihitastig þá beinist þrýstikrafturinn inn í bygginguna neðarlega og út úr byggingunni ofarlega. Neðarlega í byggingunni myndast því yfirþrýstingur utan við bygginguna sem þrýstir köldu lofti inn, en innan við vegginn, í sömu hæð frá jörðu, er undirþrýstingur, sem dregur kalda loftið inn. Þrýstingskrafturinn hefur nákvæmlega sama tölugildi, við ákveðna hæð frá jörðu, utan við og innan við vegginn, en kallast yfirþrýstingur utan við vegginn og undirþrýstingur innan við vegginn. 

Til að forðast misskilning um hugtökin yfir- og undirþrýstingur er í þessu riti ávallt gert ráð fyrir að rætt sé um þann mismunaþrýsting sem ríkir inni í byggingunni. Við lestur þessa blaðs er því mikilvægt að hafa í huga að þegar rætt er um yfirþrýsting eða undirþrýsting er ávallt átt við þær aðstæður sem ríkja innan við vegg eða hjúpflöt byggingarinnar, ekki fyrir utan vegginn. 

5.4 Mik­il­vægi loft­þétt­leika­mæl­inga 

Þeir þrýstikraftar sem rætt hefur verið um hér að ofan fylgja tiltölulega einföldum náttúrulögmálum og reikniaðferðir til að ákvarða stærð þessara krafta eru vel þekktar. Það flækir þó málið að mikil óvissa ríkir um inngildin í slíkar reikniaðferðir, sérstaklega óvissan um stærð og lögun þeirra opa, raufa eða rifa sem eru í hjúpfleti byggingar. 

Vegna þessarar óvissu hefur helsta aðferðafræði við að meta loftleka byggingar byggt á raunprófun í sjálfri byggingunni, með svokölluðum loftþéttleikamælingum, og sérstaklega með hinni svokölluðu þrýstingsaðferð. Staðlaður og tiltölulega einfaldur tækjabúnaður fylgir þeirri aðferð og síðar í þessu riti verður fjallað um búnað til að ná fram mismunaþrýstingi og búnað til að staðsetja helstu lekaleiðir í hjúpfleti byggingar. 

Við samanburð við viðmiðunargildi/kröfur skal túlka niðurstöður með hliðsjón af áætlaðri óvissu. Ef mæliaðstæður eða framkvæmd víkja frá staðlaðri aðferð skal það skráð, og niðurstöður metnar með viðeigandi öryggismörkum. 

Loftþéttleiki bygginga er mikilvægur þáttur í virkni bygginga og gegnir lykilhlutverki, meðal annars í tengslum við orkunýtni, loftgæði, hljóðvist og vernd byggingarhluta gegn innra rakaálagi. 

Loftþéttleiki bygginga felst í því að komið sé fyrir samfelldu loft‑, raka‑ og vindvarnarlagi í hjúpfleti byggingarinnar. Jafnframt þarf að huga vel að frágangi á svæðum þar sem rof verður á þéttilagi, til dæmis við burðarvirki, lagnir og op í ytra byrði vegna glugga og hurða. 

Á norðurslóðum má almennt gera ráð fyrir að hitastig innanhúss sé hærra en utanhúss, sem veldur stöðugum þrýstingi innan frá og út í hjúp bygginga. Því er mikilvægt að greina hvaðan loftleki á sér stað, hvort um sé að ræða innstreymi eða útstreymi lofts í byggingarhluta (infiltration/exfiltration). 

5.5 Raka­varn­ar­lag 

Rakavarnarlag er einn af lykilþáttum í uppbyggingu loftþéttra bygginga og gegnir mikilvægu hlutverki við að stjórna flæði raka í byggingarhlutum. Markmið þess er að hindra flutning raka frá heitu og röku innilofti og inn í kaldari byggingahluta. Rakavarnarlag er alltaf staðsett hita megin við einangrun. 

 Rof eða ófullnægjandi frágangur á rakavarnarlagi getur leitt til staðbundins loftleka, sem flytur þá meira rakamagn inn í byggingarhluta heldur gerist með eðlilegu gufuflæði í gegnum byggingarefni. Aukning á rakamagni inn í byggingahluta getur verið umfram það rakaflæði sem byggingahlutinn er hannaður til þess að geta losað sig við og orsakað uppsöfnun á raka og þar af leiðandi rakaþéttingu (döggun) á ósýnilegum stöðum og leitt til rakaskemmda. Því er loftþéttleiki og rakavörn nátengt og verður að hanna og setja upp rakavarnarlag sem eitt samfellt kerfi. 

5.6 Vind­varn­ar­lag 

Vindvarnarlag er hluti af ytri þéttingu byggingarhjúpsins og gegnir því hlutverki að hindra loftstreymi frá útilofti inn í einangrun. Vindur getur valdið þrýstingsmun yfir byggingarhjúpinn sem knýr þá kalt útiloft inn í einangrunarlagið ef vindvörn er ófullnægjandi. Slíkt rýrir einangrunargildi byggingahlutans og leiðir þar með til aukins varmataps. Til að tryggja að varmaeinangrun nýtist eins og henni er ætlað þarf að verja hana gegn vindálagi utan frá. Vindvarnarlag skal vera samfellt yfir allan hjúpflöt og mynda eitt samfellt kerfi, með þéttum samskeytum og öruggum tengingum við glugga, hurðir, þak og undirstöður. Einnig þarf að tryggja vandaðan frágang við rof í gegnum vindvarnarlagið, svo sem fyrir lagnir og festingar.  

Vindvarnarlag þarf að vera nægjanlega gufuopið til þess að sá raki sem kemur innan frá eða kemst inn fyrir komist óhindrað í gegn og út í loftað bil á bakvið ystu klæðningu.  

Í íslensku loftslagi, þar sem vindálag er oft mikið, er mikilvægt að huga vel að frágangi vindvarnarlags.  
Loftflæði getur orðið innan hjúpsins, t.d. inn í einangrun vegna loftleka í vindvarnarlagi. Slíkt rýrir einangrunarhæfni, eykur varmatap og áhættu á rakaþéttingu innan byggingahluta. Áhrif á orkunýtni geta verið umtalsverð af þessum sökum. 

Loftleki í gegnum hjúpflöt byggingar getur valdið verulegum hluta af varmatapi byggingar. Við undirþrýsting getur óæskilegur loftleki að utan valdið stjórnlausu framboði af köldu útilofti sem þarfnast upphitunar.  

Slíkt hefur m.a. áhrif á loftræsikerfi bygginga. Þau eru oft útbúin með innbyggðri varmaendurvinnslu sem nýtir frákast innilofts til upphitunar á köldu fersklofti frá inntaki. Óæskilegur loftleki, umfram loftmagn, sem berst í gegnum hjúpflöt byggingarinnar veldur því að hluti loftskiptanna fer fram utan varmaendurvinnslu loftræsikerfis og eykur þar með orkuþörf til upphitunar. 

5.7 Loft­gæði og þæg­indi 

Við undirþrýsting getur loftleki orsakað að loft berist innan úr byggingahlutum og mengað innivist. Í slíkum aðstæðum geta agnir og annað efni innan úr veggjum, sem og mengað útiloft (t.d. mengun frá umferð), borist inn og blandast við inniloft. Þar sem loftræstikerfi eru til staðar fer slíkur loftleki fram hjá hreinsisíum í kerfinu og óhreinsað eða mengað loft sökum loftleka blandast því fersklofti sem kemur hreinsað inn í bygginguna og getur þannig valdið mengun í innivist. Nánar er fjallað um loftræstikerfi í kafla 6.3. 

Loftleki getur einnig valdið óþægindum vegna dragsúgs sem getur myndast vegna staðbundins loftleka. Lofthraði á óþéttum svæðum getur aukist tímabundið vegna þrýstings og valdið óþægindum í dvalarrýmum vegna hreyfingar lofts. Slíkt er oft nefnt dragsúgur. Samkvæmt staðlinum ÍST EN 7730, sem fjallar um varmaþægindi í innivist, er merkjanlegur lofthraði flokkaður og tilgreindur miðað við hitastig. Dæmi um viðmið, miðað við 1,2 met og 0,5–1,0 clo, er eftirfarandi: 

Loftþéttleikamælingar geta gefið vísbendingar um loftleka sem orsaka dragsúg, en hefðbundnar mælingaaðferðir með blásara innihalda ekki mælingar á lofthraða í gegnum op eða rifur; þar er aðeins skoðað það loftmagn sem kemst í gegnum hjúpflöt á mældum fleti. 

Loftþéttleiki hefur því margvísleg áhrif á notendur bygginga og því er til mikils að vanda til verka. 

5.8 Lykt 

Loftleki getur valdið því að lykt berist á milli rýma, íbúða eða byggingarhluta, til dæmis frá eldhúsum, votrýmum, tæknirýmum eða bílgeymslum. Allur loftleki gerir það að verkum að erfitt er að hafa stjórn á loftflæði rýma vegna ófyrirséðra krafta sem hafa áhrif á loftflæðið og því ómögulegt að tryggja að loftflæðið fari áætlaðar loftræsileiðir. 

5.9 Hljóð­vist 

Góður þéttleiki er mikilvægur í tengslum við góða hljóðvist. Óþéttar glufur og samskeytum  byggingarhjúps eða í skilveggjum geta verið leiðir fyrir loftborið hljóð, bæði frá umhverfi og innan bygginga. Því er greining loftleka og þétting hans áhrifarík leið til þess að stuðla að góðri hljóðvist í byggingum. 

5.10 Bruna­hólf­un 

Óþéttir byggingarhlutar og brunahólfandi skil í byggingum geta myndað leiðir fyrir reyk og eitraðar lofttegundir sem myndast við bruna og eru lífshættulegar við innöndun. Slíkt getur skapað mikla hættu fyrir fólk og torveldað rýmingu. Með því að þétta slík skil í byggingum er dregið úr reykútbreiðslu og stuðlað að því að virkni brunahólfunar haldist innan þeirra marka sem gert er ráð fyrir í hönnun. 

6 Kraft­ar sem or­saka loft­leka 

Það er í náttúrinnar eðli að leita jafnvægis milli ójafnra krafta og mismunandi kraftar eru ávallt að mynda álag á byggingar. Því reynir loftþrýstingur (N/m² eða Pa) ávallt að ná þrýstijöfnun í umhverfinu Loftleki á milli innra eða ytra umhverfis á sér stað í gegnum byggingahluta eða loftþétt skil vegna þrýstimunar (∆P) sitt hvoru megin við þéttilagið. Slíkur mismunaþrýstingur knýr loftflæðið í gegnum lekaleiðir loftþéttlagsins og er þar með forsenda inn-eða útstreymi lofts. Kaflinn fjallar að mestu leyti um loftleka í tengslum við veðurhjúp bygginga. 

Til þess að loftleki geti átt sér stað þurfa því tvö skilyrði að vera uppfyllt: 

Helstu drifkraftar mismunaþrýstings, þ.e. þeir kraftar sem skapa eða breyta þrýstingsmuni yfir hjúpflöt bygginga og þar með loftleka. Þessir drifkraftar sem skapa undir-eða yfirþrýsting eru hitamismunur (hitadrifinn þrýstimunur), vélræn loftræsing vindhraði og vindátt. 

6.1 Yf­ir­þrýst­ing­ur og und­ir­þrýst­ing­ur? 

Mismunaþrýstingur er munurinn á loftþrýstingi sitt hvoru megin við loftþéttilag t.d. utan byggingarinnar og innan hennar. Þegar loftþrýstingur innanhúss er lægri en utanhúss er talað um undirþrýsting í byggingunni, sem veldur innstreymi lofts að utan (e. infiltration). 

Þegar loftþrýstingur innanhúss er hærri en utanhúss er talað um yfirþrýsting, sem veldur útstreymi lofts (e. exfiltration) í gegnum þéttilög hjúpflatar. 

Þegar rætt er um yfir‑ eða undirþrýsting hér í texta er, nema annað sé sérstaklega tekið fram, átt við aðstæður innan við hjúpflöt byggingarinnar, óháð því hvort um er að ræða þrýsting utan á einstaka byggingarhluta. 

Þetta viðmið er yfirleitt notað í almennri umfjöllun um loftþéttleika í byggingum, þ.e. miðað við þrýstingsástand inni í byggingu. Mikilvægt er að hafa þetta í huga, þar sem sami þrýstingsmunur getur verið skilgreindur sem yfir‑ eða undirþrýstingur, allt eftir því frá hvaða sjónarhorni þrýstimunurinn er metinn. 

6.2 Hita­drif­inn þrýstimun­ur (hita­mis­mun­ur) 

Hitadrifinn þrýstimunur orsakast af hitamismun milli inni‑ og útilofts. Heitt loft hefur minni eðlisþyngd en kalt loft og leitast því upp á við. Við þessar aðstæður getur myndast lóðréttur þrýstingsmunur í byggingu. 

Á norðurslóðum, þar sem hitastig innanhúss er alla jafna hærra en utanhúss, myndast undirþrýstingur neðarlega í byggingunni, þar sem kalt útiloft getur sogast inn, og yfirþrýstingur ofarlega, þar sem heitt inniloft leitar út. 

Þessi hitadrifni þrýstimunur, oft nefndur reykháfaáhrif eða skorsteinsáhrif, (e. stack effect) er einn af náttúrulegum drifkröftum loftleka í byggingum og verkar óháð því hvort loftræsing sé náttúruleg eða vélræn (sjá Mynd 3). Afleiðingin er að rakt og heitt inniloft getur þrýst út í byggingarhjúp efst í byggingum, en kalt loft sogast inn neðarlega.  

Mynd 3. Mismunaþrýstingur yfir hjúpflöt byggingar vegna hitamismunar inni og úti (hitadrifinn þrýstimunur). Undirþrýstingur myndast neðarlega í byggingunni þar sem kalt loft sogast inn, en yfirþrýstingur ofarlega þar sem heitt inniloft leitar út. Í dæminu er gert ráð fyrir engri vélrænni loftræsingu og engum áhrifum vinds.. 

6.3 Vél­ræn loft­ræs­ing 

Vélræn loftræsing getur haft veruleg áhrif á mismunaþrýsting í byggingum. Í íbúðarhúsnæði er algengt að eingöngu sé til staðar útsogsloftræsing, til dæmis í formi eldhúsháfa eða útsogs frá salernum. Þá er loft dregið út úr byggingunni og getur slíkt skapað undirþrýsting (sjá Mynd 3). 

Sé hins vegar eingöngu um innblástur að ræða, þar sem ferskt loft er leitt inn í bygginguna, getur það skapað yfirþrýsting. Til að lágmarka myndun mismunaþrýstings þarf að tryggja að samsvarandi loftop séu til staðar annars staðar í byggingunni, þannig að þrýstijafnvægi náist milli innra og ytra umhverfis. 

Mynd 3: Útsogsloftræsing dregur loft út úr byggingunni og skapar undirþrýsting innan hennar, sem veldur loftflæði kalds lofts inn um op og lekaleiðir í hjúpfleti. Í dæminu er ekki tekið tillit til hitadrifins þrýstimunar né áhrifa vinds. 

Í fjölmörgum byggingum eru loftræsikerfi með bæði inn‑ og útblæstri, sem eru hönnuð til jafnvægis, þ.e. að loftmagn inn‑ og útblásturs sé jafnt. Slík kerfi krefjast reglulegs viðhalds og eftirlits til að tryggja að virkni þeirra sé í samræmi við hönnunarforsendur. Sé þess ekki gætt getur myndast yfir‑ eða undirþrýstingur vegna ójafnvægis í loftflæði, til dæmis vegna rangra stillinga, breytinga á rekstri, stíflunar í síum eða mismunandi viðnáms í inn‑ og útblástursleiðum. 

Slíkt ójafnvægi getur haft áhrif á loftleka, raka‑ og orkujafnvægi byggingarinnar. Vanstillt loftræsikerfi getur þannig leitt til langvarandi aukins loftleka inn í byggingahluta, aukinnar hættu á rakaþéttingu og rakaskemmdum, jafnvel þótt hönnun kerfisins miði að því að halda þrýstijafnvægi í byggingunni. 

6.4 Vind­hraði og vind­átt 

Vindhraði og vindátt geta haft veruleg áhrif á mismunaþrýsting yfir hjúp bygginga. Þegar vindur blæs á byggingu myndast yfirþrýstingur vindmegin, þar sem loft þrýstist að ytra byrði. Hlémegin við bygginguna skapast undirþrýstingur og myndar sog frá ytra byrði byggingarinnar. 

Þessi vinddrifni þrýstimunur er háður vindhraða, vindátt, staðsetningu og lögun byggingarinnar, auk staðbundinna áhrifa eins og nærliggjandi bygginga og hæðar í landslagi.. 

Vindáhrif eru oft staðbundin og breytileg í tíma, sem getur leitt til óstöðugs loftflæðis og breytilegs þrýstingsástands yfir hjúp byggingarinnar. Slík áhrif geta ýmist aukið eða dregið úr loftleka, allt eftir samverkun vinds við aðra drifkrafta, svo sem hitadrifinn þrýstimun og vélræna loftræsingu (sjá Mynd 4). 

Mynd 4. Mismunaþrýstingur yfir hjúpflöt byggingar vegna vinds. Vindmegin byggingarinnar myndast yfirþrýsting utan við hjúpinn og undirþrýstingur innan hans, sem stuðlar að loftleka inn. Á hlémegin myndast hins vegar undirþrýstingur utan byggingar og yfirþrýstingur innan hennar, sem veldur loftleka út. Ekki er gert ráð fyrir áhrifum hitamismunar né vélrænnar loftræsingar. 

6.5 Sam­verk­andi þætt­ir þrýsti­krafta 

Í raunverulegum aðstæðum verka ofangreindir þrýstikraftar sjaldnast einir og sér. Hitadrifinn þrýstimunur, vélræn loftræsing og vindur leggjast saman og mynda samanlagðan mismunaþrýsting yfir hjúpflöt byggingarinnar.Þessi samanlagði þrýstingur breytist bæði yfir tíma og milli mismunandi hluta hjúpsins, sem gerir loftflæði inn í og út úr byggingu óstöðugt og erfitt að áætla með einföldum útreikningum. Mynd 5 sýnir dæmi um samverkun hitadrifins þrýstimunar og útsogs vegna vélrænnar loftræsingar við kyrrt veður. 

Umfjöllunin hér að ofan sýnir að samverkun mismunandi þrýstikrafta ræður í reynd loftflæði um hjúp bygginga, og að heildaráhrifin ráðast af samanlögðu þrýstingsástandi fremur en einstökum drifkröftum einum sér. 

Mynd 5. Dæmi um samverkun mismunaþrýstings vegna hitamismunar og vélrænnar loftræsingar. Heildaráhrifin ráðast af samanlögðum þrýstikrafti yfir hjúpflöt byggingarinnar, sem getur verið mismunandi eftir staðsetningu í byggingunni. Í dæminu er gert ráð fyrir kyrru veðri (engin vindáhrif). 

6.6 Mik­il­vægi raun­mæl­inga 

Ofangreind umfjöllun sýnir að loftflæði inn í og út úr byggingum ræðst af samverkandi áhrifum hitadrifins þrýstimunar, vinddrifins þrýstimunar og vélrænnar loftræsingar. Þessir þrýstikraftar geta verið breytilegir í tíma og stað og verka oft samtímis, sem leiðir til breytilegs þrýstingsástands yfir hjúp byggingarinnar. 

Afleiðingin er að loftleki og loftflæði um hjúp bygginga eru ófyrirsjáanleg út frá einstökum forsendum einum saman. Því er mat á loftþéttleika bygginga í framkvæmd að verulegu leyti háð raunprófun, þar sem samverkandi áhrif allra þrýstikrafta koma fram við raunverulegar aðstæður. 

Í næsta kafla er fjallað um loftþéttleikamælingar, sem eru lykilverkfæri til að meta heildaráhrif mismunandi þrýstikrafta og sannreyna raunverulegan loftleka bygginga. 

7 Fram­kvæmd mæl­inga  

Loftþéttleiki bygginga er metinn með loftþéttleikamælingum, þar sem mælt er hversu mikið loft lekur inn í eða út úr byggingu við skilgreindan mismunaþrýsting. Slíkar mælingar veita mikilvægar upplýsingar um loftþéttleika hjúpflatar byggingar og nýtast bæði til að sannreyna hvort bygging uppfylli kröfur regluverks og til að meta gæði hönnunar og framkvæmda. 

Loftþéttleikamælingar geta jafnframt nýst til að greina helstu lekaleiðir lofts og styðja þannig við úrbætur á hönnun, frágangi og framkvæmd byggingarhluta. Niðurstöður mælinga varpa ljósi á áhrif loftleka á orkunýtni, rakavarnir, innivist og heildargæði bygginga. 

Í þessu tækniblaði er ekki fjallað um verklega framkvæmd loftþéttleikamælinga. Um undirbúning, mæliaðstæður, tækjabúnað, framkvæmd prófunar, úrvinnslu, óvissu og skýrslugerð er fjallað í Rb‑tækniblaðinu Loftþéttleiki bygginga – Mælingar og framkvæmd. 

7.1 Mæli­að­ferð­ir loft­þétt­leika-Stað­all  

Framkvæmd loftþéttleikamælinga fer fram samkvæmt staðlinum ÍST EN ISO 9972, sem skilgreinir mæliaðferðir, mæliaðstæður, úrvinnslu gagna og kröfur til skýrslugerðar. Í staðlinum eru einnig útskýrðar aðferðir við að setja byggingu undir skilgreindan þrýstingsmun með notkun blásara (e. blower door test). 

Staðallinn lýsir þremur mæliaðferðum, sem ráðast af tilgangi mælingarinnar og hvernig niðurstöðurnar eru ætlaðar til notkunar, svo sem til að endurspegla raunverulega notkun byggingar, greina gæði frágangs eða sannreyna samræmi við kröfur regluverks. 

Mynd 6. Mæliaðferðir loftþéttleikamælinga samkvæmt ÍST EN ISO 9972, flokkaðar eftir tilgangi mælingar. Aðferðirnar eru annars vegar ætlaðar til að endurspegla raunverulega notkun byggingar, hins vegar til að greina gæði frágangs og loks til að sannreyna samræmi við kröfur regluverks. Aðferðunum er nánar lýst í umfjöllun um loftþéttleikamælingar. 

8 Al­mennt um mæli­ein­ing­ar  

Loftleki inn í eða út úr byggingu er mældur sem loftflæði við skilgreindan mismunaþrýsting, yfirleitt 50 Pa. Loftflæðið er annaðhvort gefið upp sem heildarloftflæði fyrir bygginguna eða sem loftleki miðaður við yfirborðsflöt. 

Í íslensku regluverki er loftleki yfirleitt gefinn upp í einingunni rúmmetrar á klukkustund [m³/h], en í alþjóðlegum heimildum og stöðlum er einnig algengt að nota lítra á sekúndu [l/s]. Þar sem 1 m³ = 1000 l og 1 klst. = 3600 s, gildir að: 

1 m³/h = 0,28 l/s 

8.1 Heild­ar­loft­leki 

q50 táknar heildarloftflæði inn í eða út úr byggingu við 50 Pa mismunaþrýsting. Stærðin er gefin upp í [m³/h] eða [l/s] og lýsir því magni lofts sem fer í gegnum allan hjúpflöt byggingarinnar við mæliaðstæður. 

Gildið q50 er grunnstærð loftþéttleikamælinga samkvæmt ÍST EN ISO 9972 og er notað til að reikna aðra mælikvarða, svo sem loftleka miðaðan við hjúpflöt eða gólfflöt byggingar. q50 eitt og sér hentar þó ekki til samanburðar milli bygginga af mismunandi stærð nema það sé sett í samhengi við yfirborðsflöt eða rúmmál. 

8.1.1 Loft­leki mið­að­ur við yf­ir­borðs­flöt 

Til að unnt sé að bera saman loftleka bygginga af mismunandi stærð er algengt að setja loftlekann í samhengi við ákveðinn yfirborðsflöt. Tvær meginaðferðir eru notaðar: 

a. Loft­leki mið­að­ur við hjúp­flöt – qE50 

qE50 er skilgreindur sem heildarloftlekinn q50 deilt með flatarmáli hjúpflatar byggingar (AE): 

qE50 = q50 / AE 

Einingar eru [m³/(h·m²)] eða [l/(s·m²)]. 

Í byggingarreglugerð er þessari stærð lýst með tákninu q₅₀, en samkvæmt framsetningu staðalsins ÍST EN ISO 9972 samsvarar hún qE₅₀, þ.e. loftleka við 50 Pa mismunaþrýsting miðað við hjúpflöt byggingar. 

b. Loft­leki mið­að­ur við gólf­flöt – qF50 

qF50 er skilgreindur sem heildarloftlekinn q50 deilt með gólffleti byggingar (AF): 

qF50 = q50 / AF 

Einingar eru [m³/(h·m²)] eða [l/(s·m²)]. 

Þessi framsetning er algeng í erlendum heimildum og nýtist einkum til samanburðar milli bygginga eða rannsókna, jafnvel þótt hún sé ekki notuð beint í íslensku regluverki. 

8.1.2 Sam­an­burð­ur við norð­ur­lönd 

Í norrænum heimildum er loftþéttleiki bygginga almennt settur fram við 50 Pa mismunaþrýsting, en annaðhvort sem n50 (miðað við rúmmál) eða q50/qE50 (miðað við hjúpflöt). Við samanburð milli landa og heimilda er því mikilvægt að athuga hvaða viðmiðunarstærð liggur að baki mæligildinu. 

9 Helstu or­sak­ir og stað­setn­ing­ar loft­leka 

Óæskilegur loftleki í byggingum verður þegar samfelld loft- og rakavarnarlög eru rofin eða ekki nægjanlega þétt. Slíkir lekar eru yfirleitt staðbundnir og tengjast annað hvort hönnun, frágangi eða framkvæmd byggingarhluta. 

Við mat á loftleka er sjónum fyrst og fremst beint að hjúpfleti byggingarinnar, þ.e. þeim byggingarhlutum sem mynda skil á milli upphitaðra innri rýma og kaldara ytra umhverfis. Hjúpflöturinn tekur til útveggja, þaks og gólfa yfir óupphituðu rými eða jarðvegi, en skilgreining hans getur verið mismunandi eftir byggingum og verkefnum (sjá Mynd 1). Mikilvægt er að hafa í huga að þó loftleki mælist sem heildarstærð við loftþéttleikamælingu, þá á hann sér jafnan upptök á afmörkuðum og vel skilgreinanlegum stöðum í byggingunni. 

9.1 Al­geng­ir leka­stað­ir 

Algengar ástæður þess að óæskilegur loftleki myndast í byggingum eru meðal annars ófullnægjandi hönnun, þar sem ekki hefur verið hugað nægilega að samfellu loft‑ og rakavarnarlaga, sérstaklega við flókin samskeyti og þveranir. Einnig getur skortur á skýrum séruppdráttum, til dæmis fyrir þveranir lagna og burðarvirkja í gegnum hjúpflöt, leitt til veikleika í frágangi. Þá geta óljós ábyrgðarskipting og skortur á samráði milli hönnuða, framleiðenda byggingavara og framkvæmdaaðila aukið líkur á loftleka. Mistök á framkvæmdastigi, svo sem skemmdir á rakavarnarlagi eða vindvarnarlagi, óþétt samskeyti eða ófullnægjandi frágangur við þveranir, eru einnig algengar orsakir. 

Sameiginlegt einkenni þessara orsakavalda er að þeir leiða til raufa, rifa eða gata í samfelldu þéttilagi hjúpflatarins, þannig að loft getur streymt inn í eða út úr byggingunni við mismunaþrýsting. 

Reynsla og rannsóknir, m.a. í norrænum heimildum, sýna að loftleki er hvað algengastur á afmörkuðum og endurteknum stöðum í byggingum. Helstu viðkvæmu svæðin í hjúpfleti bygginga eru: 

Mynd 7. Dæmi um viðkvæm svæði í hjúpfleti byggingar þar sem loftleki og rakaleki eru líkleg til að eiga sér stað. Slík svæði tengjast einkum samskeytum byggingarhluta, þverunum burðarvirkja og lagna, sem og frágangi við glugga og hurðir. 

9.2 Tengsl loft­leka, raka og mæl­inga 

Loftleki um hjúpflöt byggingar getur flutt með sér verulegt magn raka inn í byggingarhluta, sérstaklega þegar álag vegna yfir‑ eða undirþrýstings ríkir við hjúpinn. Við yfirþrýsting getur rakt inniloft borist út í byggingarhluta um lekaleiðir í þéttilögum, sem eykur hættu á rakaþéttingu og rakaskemmdum. Slíkt loftflæði getur leitt til rakauppsöfnunar, jafnvel þótt hefðbundið gufuflæði í gegnum byggingarefni sé innan ásættanlegra marka. Byggingarefni í uppbyggingunni anna þá ekki þessari auknu rakaígjöf vegna loftlekans.  

Hefðbundnar loftþéttleikamælingar gefa heildstæða mynd af loftleka byggingarinnar, en sýna ekki beint hvar rakaskemmdir gætu myndast. Því er mikilvægt að skoða niðurstöður mælinga í samhengi við þekkingu á helstu viðkvæmum stöðum í hjúpfletinum og vanda ávallt frágang á loft- og rakavörnum á þeim svæðum. 

10 Loka­orð 

Loftþéttleiki bygginga er lykilþáttur í heildargæðum mannvirkja og hefur veruleg áhrif á orkunýtingu, varnir gegn raka‑ og mygluskemmdum, hljóðvist og þægindi notenda. Þrátt fyrir að skýrar kröfur séu settar fram í íslensku regluverki er framkvæmd loftþéttleikamælinga og eftirfylgni með niðurstöðum þeirra misjöfn í reynd. 

Ófullnægjandi loftþéttleiki getur leitt til aukins varmataps, meiri orkunotkunar, lakari innivistar og aukinnar hættu á rakaskemmdum í byggingarhlutum. Slíkar afleiðingar undirstrika mikilvægi þess að loftþéttleiki sé hannaður, útfærður og sannreyndur með markvissum hætti, á öllum stigum byggingarferlisins. 

Rétt hönnun og vandaður frágangur loft‑, raka‑ og vindvarnarlaga eru grundvallarforsendur fyrir varanlegum loftþéttleika bygginga. Sérstaklega þarf að leggja áherslu á viðkvæm svæði í hjúpfleti, svo sem samskeyti byggingarhluta, þveranir lagna og burðarvirkja, sem og frágang við glugga og hurðir. 

Loftþéttleikamælingar eru mikilvægt verkfæri til að meta raunverulegan loftleka bygginga og sannreyna hvort uppbygging og frágangur hjúpflatar byggingarinnar uppfylli fyrirhugaðar kröfur. Með því að nýta slíkar mælingar markvisst, í samhengi við þekkingu á helstu orsökum og staðsetningum loftleka, má bæta gæði mannvirkja, draga úr rekstrarkostnaði og stuðla að betri innivist til lengri tíma.

11 Um Rb-blöð 

Frá árinu 1973 hafa Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins, Nýsköpunarmiðstöð Íslands og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun gefið út Rb-blöð sem eru leiðbeininga- og reynslublöð fyrir byggingariðnaðinn. 

Rb-blöð innihalda tæknilegar upplýsingar um ýmislegt sem viðkemur viðhaldi, verk- lagi, hönnun og byggingu mannvirkja. Blöðin hafa í gegnum tíðina verið höfð til halds og trausts fyrir fagaðila í byggingariðnaði og hinn almenna húseigenda. 

Innihald, lausnir, notkun byggingavara og aðrar upplýsingar sem fram koma í blöðunum er ávallt sú vitneskja á viðfangsefninu sem þekkt er á útgáfutíma hverju sinni. 

12 Heim­ild­ir 

13 Höf­und­ar 

13.1 Um­sjón 

Gústaf Adolf Hermannsson, sérfræðingur HMS 

13.2 Rit­un 

Gústaf Adolf Hermannsson, sérfræðingur HMS 

Björn Karlsson, sérfræðingur HMS 

13.3 Rýni/Vinnu­hóp­ur/Sam­ráðs­hóp­ur 

Ásgeir Valur Einarsson, byggingafræðingur
Jósef Anton Skúlason, húsasmíðameistari

13.4 Teikn­ing­ar og upp­setn­ing

Eyþór Bjarki Sigurbjörnsson, sérfræðingur HMS